|
Nederlands Dagblad 28.12.2002 De nauwe band tussen de Evangelisch-altreformierte Kirche en Nederland Duitse gereformeerden koesteren hun eigenheid door Hilbrand Rozema Zou dit fraaie kerkgebouw gewoon leeg blijven, op deze ijskoude zondagmorgen in december? Nee, dat kan niet. De classis Bentheim staat namelijk tien keer in de Duitse top-honderd van drukstbezochte kerkdiensten. De weg hiernaartoe was geheimzinnig en rustig. Je kwam werkelijk geen kip tegen, terwijl er zo te zien genoeg kippen in het gebied voorkomen. Het winterzonnetje gaf een bijzondere adventssfeer aan de rit. Je bent er snel genoeg, het stelt niks voor: ga vlak achter het Overijsselse Hardenberg bij Venebrugge de Duitse grens over. Dan rijd je langs stille akkerbouw, desolate zandgaten en uitgestorven dennenbossen in een mum van tijd naar Emlichheim-aan-de-Vecht. Emlichheim is met bijna zestienhonderd gereformeerden het Jeruzalem van de Duitse Evangelisch-altreformierte Kirche. Nu in ons land het Samen-op-Wegproces doorgaat, willen zij ook - zusammen weiter - maar dan met andere Duitse gereformeerde kerken. Contacten met Nederland zullen dan afnemen. Tijd voor nieuwsgierig kerken bij de buren. Misschien is dominee Van Raalte, die direct na de Afscheiding in Ommen de eerste gereformeerde theologische opleiding stichtte - een plaquette op een huisje aan de Van Raaltestraat herinnert eraan - ook wel via Venebrugge gereden wanneer hij Duitse afgescheidenen bezocht. Maar dan natuurlijk in een koets, met paarden. Of misschien ging hij met de trekschuit, stroomopwaarts over de Vecht. In Uelsen stichtte hij in 1838 een altreformierte gemeente. In 1840 deed ds. Hendrik de Cock hetzelfde in Gildehaus-Bentheim. De traditionele schimptitel "Koksche" is ook over de grens nog niet vergeten, kijk maar op de website www.altreformiert.de . Honderd jaar later zou zijn geestelijke nazaat ds. Frits Slomp zijn leven riskeren om vanaf Duitse kansels fel van leer te trekken tegen de naziës. Via grensweggetjes door het bos wist hij de oosterburen te vinden. Er wordt met ere gezegd dat de Duitse altreformierten in procenten minder Hitler-aanhangers telden dan de gereformeerden in Nederland. Die kunnen we in onze zak steken! Maar waar blijven die drommen kerkgangers van die top-honderd nou? Geen zorg, Emlichheim mag er dan erg slaperig uitzien, onze Duitse familie blijft niet lui in bed liggen omdat het vandaag koud is. Daarvoor is men te veel aan elkaar verknocht. De Nederlander Gerrit Vogel, een vrijgemaakt-gereformeerde bezoeker uit Ommen die de omgeving goed kent: ,,Ik denk dat de mensen elkaar in deze dunbevolkte streek hard nodig hebben. Meer dan wij dat in Nederland gewend zijn. De boerderijen liggen hier heel ver uit elkaar." Snel, in lange rijen Van tientallen kilometers in de omtrek en uit de kleine plaats zelf stromen de mensen toe. Zoën tien minuten voor aanvang van de ochtenddienst loopt de grootste kerk in het dorp ineens vol. Oud en jong lopen massaal, en snel, in lange rijen naar hun kennelijk vaste plekken. Iedereen houdt de jassen aan. De ouderen bezetten geroutineerd de randen van de cirkelvormige kerk. Zij zitten daardoor op een beschermende manier, als een grijsharige wolk van getuigen, rondom de jongeren. Die komen als laatsten binnen en vullen het kleine vierkante middenvak. De jongeren zitten het dichtst bij de preekstoel. Je kunt het hier zelf zien en proeven: de Duitse altreformierten, die in Emlichheim twintig procent van de bevolking uitmaken (het hoogste percentage in "altreformiertenland") koesteren hun jeugd en hun geschiedenis. Bezoekers spreken ze vanmorgen niet aan. Als die per ongeluk op de verkeerde plek gaan zitten omdat ze de plaatselijke codes niet kennen, werpen ze wat voorzichtige, ondoorgrondelijke blikken. De ouderen zien er niet uit alsof ze vaak lachen; ze nemen zichzelf heel serieus. Maar dat kan ook best komen omdat we te gast zijn in een agrarische streek waar velen boer zijn, met een Sallandse inslag. Wellicht dat ze daardoor van nature behoedzaam reageren op nieuwe gezichten. Aan de overlijdensberichten in Der Grenzbote, het kerkblad, zie je meteen dat dit niet zomaar een Duitse regio is. Je leest prachtige namen als Bardenhorst, Heetderks, Diekjakobs, Holtvluewer, Beernink en Roetterink. De jongeren in het middenvak zien er wat losser uit, zelfs modieus en flitsend. Die zouden zo op de Duitse MTV kunnen. Na afloop van de dienst, bij het wegrijden van de parkeerplaats, steekt een vriendelijke oude man zijn hand op als afscheidsgroet; hij heeft het Nederlandse nummerbord gezien. De kleine kinderen gaan naar hun eigen dienst. De preek is volkomen schriftuurlijk gereformeerd en opvallend exact getimed. De dominee hapert geen enkel moment en spreekt alle woorden vloeiend uit. Het is een voordrachttechnische prestatie die bewondering afdwingt. Je zult maar zo soepel en rad kunnen spreken, zonder zand in de machine! Hij houdt de gemeente onder meer voor dat de ontkerkelijking in Duitsland niet alleen de schuld is van andere mensen, maar ook aan gereformeerden zelf kan liggen omdat ze te weinig het evangelie uitstralen. Zoals altijd in een buitenlandse kerk, is het zingen van liederen en psalmen in een andere taal een bijzondere ervaring. Daar komt nog iets bij: voor en na de
dienst hoor je om je heen precies hetzelfde dialect, en wel volkomen
verstaanbaar, als in het naburige Salland en Twente. De dunbevolkte streek die
als een inham in Nederland steekt tussen het Drentse Schoonebeek en het Twentse
Oldenzaal, kende tot 1850 het Nederlands als spreektaal. Hetzelfde geldt voor
een strook land iets zuidelijker, Graafschap Bentheim, en voor Ost-Friesland in
het noorden, naast de provincie Groningen. Daar zijn vijf van de dertien
Evangelisch-altreformierte Kirchen te vinden: in Emden (136 leden), Neermoor
(71), Ihrhove (199), Campen (233) en Bunde (405). De Oost-Friezen hebben zich
onafhankelijk van hun zuiderburen in de Graafschap afgescheiden. Nog tot ruim in
de twintigste eeuw gebruikten diverse kerken Nederlands in de kerkdiensten. In
Emlichheim zong men tot aan 1970 in het Nederlands. Maar het Duits rukte op.
Recent is er een gemeente in Wuppertal in het Ruhrgebied bijgekomen. Dat brengt
het totaal op 16 gemeenten met vijftien predikanten, vaak in Nederland opgeleid. Kleine gehuchten De Duitse gereformeerden zullen de komende jaren hun band met de Nederlandse gereformeerden (synodaal) die sinds 1923 bestaat, losser maken. Ze zoeken toenadering tot de Evangelisch-Reformierte Kirche, waar ze oorspronkelijk aan ontsproten. Hun "Freikirche" zoekt dan verbroedering met "Landeskirchlichen" die een deel van hun inkomsten krijgen uit de Kirchensteuer; dat is een via de overheid geïnde kerkbelasting. Ze willen Christus` oproep tot eenheid aan hun kant van de grens serieus nemen ondanks het oude zeer, dat doet denken aan de vroegere verwijdering tussen hervormden en gereformeerden: de eersten legden zich in de negentiende eeuw vaak neer bij overheidsbemoeienis en deden soms actief mee met het marginaliseren van afgescheidenen. Zo ging het in Duitsland ook. Wat ledental betreft: Emlichheim is
koploper met 1565 kerkleden. Nordhorn volgt met 1057. Veldhausen heeft er 818,
Bentheim (waar het bekende kasteel staat) 698, Uelsen 697, Wilsum 375, Hoogstede
363 en Laar 265. In totaal telt de Evangelisch-altreformierte Kirche 7164 leden.
Gemeenten vanaf 300 leden hebben een eigen predikant. Op de landkaart zijn het kleine, onopvallende dorpen en zelfs gehuchten in verlaten streken. Maar in de kerkgeschiedenis zijn het dat niet. Voor wie erin wil duiken: surf naar www.altreformiert.de/beuker, en je ontdekt bijvoorbeeld dat in het jaar 1900 niet minder dan een derde van alle dominees van de Christian Reformed Churches (CRC) in Amerika uit deze paar dorpen stamde! Zij - of hun ouders - waren dus dominee Albertus van Raalte, hun buurman uit Ommen, op de stoomboot nagereisd naar "The States". De landverhuizing was niet alleen een zegen, want in sommige dorpen vertrokken voltallige kerkenraden. Ontkenning De link op de website brengt je naar de site van dr. Gerrit Jan Beuker, predikant in Hoogstede. ,,Toen ik in 1975 in Uelsen begon, waren er negatieve prognoses. Zoveel predikanten en zoveel kleine kerken, dat kon niet. Nu is de verwachting juist positiever dan dertig jaar geleden." Ds. Jan van Egmond uit Hasselt,
predikant geweest in Emlichheim, vertelde in de Zwolsche Courant over het trouwe
catechisatiebezoek. De opkomst is bij ons honderd procent; na de openbare
geloofsbelijdenis blijven eigenlijk alle jongeren bij de kerk. Een "hitlist"
van meest bezochte kerkdiensten in Duitsland vertoonde in de top honderd zeker
tien vermeldingen uit de classis Bentheim!, aldus Van Egmond. Van Egmond roemt de kerktrouw, die hij vergelijkt met de praktijk in Nederland in de jaren vijftig. Tegelijk zegt hij dat de altreformierten soms de neiging hebben problemen die met de moderniteit samenhangen te ontkennen. Hij noemt samenwonen en homoseksualiteit. Hij denkt dat die vroeg of laat toch aan de kerkdeuren zullen kloppen. Verder herinnert hij zich de tamelijk in het oog springende serieuze inslag; een niet zo groot vermogen te lachen om zichzelf. Beuker is een enthousiast kerkhistoricus en archivaris. De naam van zijn familie komt al vroeg voor in de annalen van Duitse afgescheidenen. ,,Vanaf 1850 verduitste de kerktaal langzaam. Zo kwam er een staatswet die ons verplichtte op de verjaardag van de keizer in het Duits te preken. De freikirchen gingen in het Nederlands door, eenvoudig omdat de mensen nog geen Duits verstonden. Dat zorgde voor aanwas van Evangelisch-Reformierte kerkleden die ook geen Duits verstonden." Marburg Uelsen en Wilsum spraken in de jaren tachtig met vrijgemaakt Hardenberg/Heemse. ,,Predikanten van daar mochten bij ons wel een stichtelijk woord spreken maar geen preek houden. Toen hebben de mensen hier gezegd: dan hoeft het niet. De vrijgemaakten proberen hier wel zendingsposten op te richten. De reformatorische opleiding van dr. Klautke in Marburg is erg georiénteerd op de Vrijmaking. Op onze halfjaarlijkse synodedag in Nordhorn, deze maand, lag een verzoek uit Marburg om met zijn allen de Duitse vertaling van Bavincks Dogmatiek te betalen. Dat moet 75.000 euro kosten, en of onze synode ook een paar duizend euro wil offeren. Best mogelijk, maar onze theologen zullen we niet naar Marburg sturen. Eindexamen vindt tot nu toe plaats in Groningen, Leiden of Kampen." Met de christelijke gereformeerden zijn
de contacten beter. Prof. Herman Selderhuis is gekozen in de "Vorstand"
van de Vereinigung zur Erforschung Reformierter Theologie und Geschichte in
Emden. De Johannes a Lasco-Bibliothek is tien jaar geleden opgericht in de ruïnes
van de oude gereformeerde kerk. ,,Emden zal straks in een adem genoemd worden
met Grand Rapids en Princeton", zegt Beuker tevreden. Hoewel in januari de generale synode van
de Gereformeerde Kerken (synodaal) opent in Emden en in 2004 de
Evangelisch-altreformierte Kirche volledig gezamenlijk een synodezitting houdt
met de Nederlandse Samen-op-Wegkerken, Twee afgevaardigden blijven ook in de toekomst stemgerechtigd synodelid in Nederland. ,,Wij moeten binnenkort bedenken of twee zulke leden ook hier worden uitgenodigd." Nachsatz Gerrit Jan Beuker 31.12.2002: Leider wurde dieser Artikel trotz gegenteiliger Ankündigung ohne weitere Rücksprache mit irgend jemandem aus der Evangelisch-altreformierten Kirche verfasst. Das ist schade, sonst hätten sich nicht so viele Fehler eingeschlichen. |
Zurück
zur
homepage von Pastor Dr. Beuker |